Lek. Micha艂 D膮browski

Siatki centylowe s膮 bardzo pomocnym narz臋dziem, zar贸wno dla lekarzy, jak i samych rodzic贸w. Te specjalne wykresy s艂u偶膮 do monitorowania prawid艂owego wzrostu dziecka. Zaznaczaj膮c regularnie post臋py na siatkach centylowych, mo偶na 艂atwo oceni膰, czy okre艣lone parametry mieszcz膮 si臋 w normie a tempo ich zmian odbywa si臋 harmonijnie b膮d藕 zbyt powoli czy te偶 gwa艂townie.聽

Czym s膮 siatki centylowe?

Siatki centylowe to specjalne wykresy, kt贸re s艂u偶膮 do oceny rozwoju dziecka, czyli sprawdzenia, czy jego wzrost i waga zmieniaj膮 si臋 proporcjonalnie do wieku. Dzi艣 spotyka si臋 bardzo wiele ich rodzaj贸w. Istniej膮 osobne siatki centylowe dla dziewczynek i ch艂opc贸w, poszczeg贸lne wykresy mog膮 uwzgl臋dnia膰 przyrost masy, d艂ugo艣ci cia艂a, ale i obwodu g艂owy, klatki piersiowej, jak r贸wnie偶 na przyk艂ad t臋tna. Ponadto r贸偶ne siatki przygotowywane s膮 dla okre艣lonych grup wiekowych - niemowl膮t, dzieci do 5. roku 偶ycia, uczni贸w podstaw贸wek, nastolatk贸w鈥

Na siatki centylowe sk艂adaj膮 si臋 dwie osie. Pierwsza dotyczy wieku dziecka, druga danej warto艣ci: wzrostu, wagi, BMI, obwodu g艂owy lub klatki piersiowej czy te偶 ci艣nienia t臋tniczego. Na p艂aszczy藕nie wykres贸w umieszczone s膮 centyle (percentyle), czyli jednostki statystyczne pozwalaj膮ce okre艣li膰, gdzie wagowo/wzrostowo uplasowuje si臋 badane dziecko w stosunku do swojej grupy r贸wie艣niczej. Owe centyle zaznaczone s膮 kolorowymi liniami, kt贸re oznaczaj膮 odpowiednio kolejne liczby procentowe 3, 10, 25, 50, 75, 95. Pomi臋dzy nimi znajduj膮 si臋 tzw. kana艂y centylowe, dzi臋ki nim w dalszej perspektywie kontroluje si臋 tempo zmian danych parametr贸w.聽

Jak czyta膰 siatki centylowe?

Korzystanie z siatek centylowych dla dzieci jest relatywnie proste. Po wybraniu odpowiedniego wykresu nale偶y poprowadzi膰 jedn膮 lini臋 od wieku dziecka (najcz臋艣ciej pionow膮) i drug膮 od badanej cechy (najcz臋艣ciej poziom膮) - np. warto艣ci d艂ugo艣ci lub masy cia艂a. Naniesione linie powinny si臋 przeci膮膰. Od miejsca, gdzie si臋 stykaj膮, trzeba wyprowadzi膰 ostatni膮 ju偶 pochy艂膮 lini臋, kt贸ra podobnie jak te kolorowe ma wskaza膰 w艂a艣ciwy centyl. Dana liczba procentowa oznacza odsetek dzieci, jakie w badanej populacji osi膮gn臋艂y taki sam lub bardzo zbli偶ony wynik, a ponadto m贸wi, czy badany znajduje si臋 w normie.

Siatki centylowe dotycz膮ce np. wzrostu i masy cia艂a maj膮 szerokie granice. Wie艅czy je 3. centyl przypisany dzieciom bardzo niskim i niewiele wa偶膮cym. Po艣rodku jest 50. centyl, wskazuj膮cy na 艣redni wynik. Najni偶ej za艣 znajduje si臋 97. centyl wi膮偶膮cy si臋 z bardzo wysokim wzrostem i bardzo du偶膮 wag膮.聽

Funkcjonalno艣膰 siatek centylowych 艂atwiej wyja艣ni膰 na przyk艂adzie. Badaj膮c 14-miesi臋czn膮 dziewczynk臋, kt贸ra wa偶y 8 kg, okazuje si臋, 偶e punkt przeci臋cia przeprowadzonych linii znajduje si臋 dok艂adnie na 10 centylu. Oznacza to, 偶e 10% z przebadanych dzieci w jej wieku jest od niej l偶ejszych, a 90% ci臋偶szych. Dziewczynka jest wi臋c szczup艂a i rozwija si臋 prawid艂owo.

Jak prawid艂owo zmierzy膰 i zwa偶y膰 dziecko?

  • Jak obliczy膰 wzrost dziecka? Powszechnie znany spos贸b postawienia dziecka pod 艣cian膮 i zaznaczenia jego d艂ugo艣ci o艂贸wkiem nad g艂ow膮 jest z pewno艣ci膮 wielk膮 frajd膮, niestety cz臋sto zawodn膮. Skuteczniejszym sposobem pomiaru d艂ugo艣ci ma艂ych dzieci jest pomiar etapowy: najpierw od g艂owy do bioder, nast臋pnie od biodra do kolana, a na ko艅cu od kolana do stopy. Suma tych wynik贸w oznacza wzrost ca艂kowity.
  • Jak prawid艂owo zwa偶y膰 dziecko? Przy wa偶eniu niemowl膮t nale偶y zwraca膰 uwag臋 na te same kwestie, co przy wa偶eniu dzieci i doros艂ych - wa偶ymy zawsze w takich samych warunkach (najlepiej nago), a najbardziej miarodajny pomiar otrzymujemy rano, gdy jeste艣my na czczo.

Czy mo偶na ,,wypa艣膰 z siatki centylowej鈥?

O tym, 偶e dziecko ,,wypad艂o z siatki centylowej鈥 m贸wi si臋 potocznie w贸wczas, kiedy badany znajduje si臋 powy偶ej 3.- b膮d藕 poni偶ej 97. centyla. Jest to sytuacja niepokoj膮ca, mog膮ca 艣wiadczy膰 o zaburzeniach wzrostu dziecka i wymagaj膮ca pilnej konsultacji pediatrycznej. Poza tymi skrajnymi przypadkami budzi膰 czujno艣膰 rodzic贸w powinny tak偶e warto艣ci poni偶ej 10. i powy偶ej 90. centyla.聽

Przykuwa膰 uwag臋 powinny jednak nie tylko same liczby procentowe, lecz tak偶e spos贸b ich zmian. Z jednej strony najlepiej, aby krzywa tworzona z co jaki艣 czas zaznaczanych punkt贸w na wykresie wznosi艂a si臋 regularnie. Dopuszczalna rozbie偶no艣膰 to 2 kana艂y centylowe, wi臋c kiedy waga dziecka pocz膮tkowo oscyluje wok贸艂 75 centyla, po czym raptownie spada pod 25. centyl, warto tak膮 zmian臋 skonsultowa膰 z lekarzem. Z drugiej strony, nie mo偶na bagatelizowa膰 dysproporcji pojawiaj膮cych si臋 mi臋dzy poszczeg贸lnymi siatkami centylowymi - gdy syn lub c贸rka s膮 wysocy (wzrost - 75. centyl), ale bardzo szczupli (waga - 10. centyl), warto podj膮膰 dzia艂ania kontrolne, wykluczaj膮ce ewentualne nieprawid艂owo艣ci.

Kt贸r膮 siatk臋 centylow膮 wybra膰?

Najbardziej znane siatki centylowe to te umieszczone w ksi膮偶eczce zdrowia, opracowane w 1999 r. przez Instytut Matki i Dziecka. Do ich stworzenia przygotowano specjalne badanie, w kt贸rym wzi臋艂o udzia艂 600 dzieci z Warszawy, mieszcz膮cych si臋 w przedziale wiekowym od 1. miesi膮ca 偶ycia do 18. roku 偶ycia. Przez wiele lat do dzi艣 te wykresy by艂y uznawane za najbardziej odpowiednie dla polskich dzieci, aczkolwiek obecnie zaleca si臋 raczej najnowsze siatki centylowe zatwierdzone przez WHO. Wed艂ug wielu badanych te ostatnie s膮 o tyle lepsze, 偶e zosta艂y stworzone na podstawie bardziej wnikliwej analizy dzieci - pochodz膮cych nie z jednego miasta, ale z 5 kontynent贸w! Ponadto znacz膮cy jest fakt, 偶e uczestnicy tego badania byli wychowywani w optymalnych warunkach - w艂a艣ciwie 偶ywieni, nienara偶eni na zanieczyszczenia 艣rodowiska i przebywaj膮cy pod sta艂膮 opiek膮 medyczn膮. Zadziwia膰 mo偶e, 偶e wyniki danych parametr贸w w r贸偶nych grupach wiekowych by艂y niemal takie same i to pomimo tego, 偶e respondenci pochodzili z r贸偶nych region贸w 艣wiata!