Lek.: Michał Dąbrowski

Od czego zależy prawidłowy wzrost dziecka?

Każde dziecko jest inne i każde rozwija się swoim indywidualnym tempem. Istnieją jednak pewne normy, które pokazują, czy rozwój malucha przebiega prawidłowo, czy coś go zakłóca. Jak ocenić, czy mamy do czynienia z prawidłowym wzrostem dziecka, czy jednostką chorobową? Rodzice powinni bacznie obserwować swoje dzieci, aby w miarę wcześnie wychwycić wszelkie nieprawidłowości. W tym celu przeprowadzane są również tzw. bilanse w poradniach zdrowia. Rozwój dziecka przebiega w kilku etapach, z których pierwszym jest okres wewnątrzłonowy, kolejnym okres noworodkowy, niemowlęcy, wczesnodziecięcy, przedszkolny i okres szkolny oraz młodzieńczy. Każdy z tych etapów to kolejne zmiany zachodzące w młodym organizmie, zdobywanie nowych umiejętności, ale także wzrost i zmiana masy ciała. Jak zauważył zapewne każdy rodzic, dzieci różnią się zarówno wzrostem, jak i ciężarem ciała, z różną szybkością zmieniają się też te parametry na przestrzeni miesięcy i lat. Rodzi się pytanie, od czego to zależy, dlaczego jedno dziecko jest wyższe, a drugie niższe, choć są w tym samym wieku? I kiedy mamy do czynienia z prawidłowym wzrostem dziecka? Pierwszym czynnikiem decydującym jest genotyp, czyli zestaw informacji przekazany przez rodziców. Jednak nie bez znaczenie pozostaje również klimat, w którym rozwija się młody organizm, zanieczyszczenie środowiska, a także stan zdrowia matki (choroby metaboliczne, niedobory żywieniowe przed i w czasie ciąży, zakażenia, stres, leki, używki). Jak łatwo zauważyć, ogromne znaczenie ma przebieg ciąży, a więc życie płodowe dziecka. Wciąż jednak to nie wszystkie czynniki decydujące o prawidłowym wzroście dziecka i prawidłowej wadze. Ważne jest odpowiednie żywienie i dostarczanie organizmowi wszelkich niezbędnych dla rozwoju witamin i minerałów. Dieta musi być odpowiednio zbilansowana, tak aby zaspokoić potrzeby na białko, tłuszcze, węglowodany. Warto przy tym zauważyć, że zapotrzebowanie energetyczne jest inne w każdym wieku, ponieważ każdy rządzi się innymi prawami. I tak, w wieku szkolnym aż 50% energii organizm przeznacza na przemianę materii, 12% na wzrost, a 25% na aktywność fizyczną. Prawidłowy wzrost dziecka uzależniony jest także od tego, czy organizm otrzymuje odpowiednie ilości witaminy D, wapnia i fosforu. Dlatego tak ważna jest suplementacja witaminy D w okresie niemowlęcym, a także w kolejnych latach życia. 

Prawidłowy wzrost dziecka. Gdzie znaleźć normy?

Zarówno rodzice, jak i lekarze pediatrzy regularnie sprawdzają, czy wzrost i waga dziecka są prawidłowe. Wymiary dziecka świadczą o tym, czy jego rozwój przebiega prawidłowo, dlatego każdy noworodek jest mierzony i ważony zaraz po porodzie, a następnie podczas niemal każdej wizyty w przychodni. Nieprawidłowości w wartościach wzrostu czy wagi mogą świadczyć o zaburzeniach, a nawet schorzeniach, dlatego tak ważne jest kontrolowanie parametrów. Prawidłowy wzrost dziecka w odpowiednim przedziale wiekowym można znaleźć na tzw. siatkach centylowych. Czym są siatki centylowe? To wykresy, mówiące o tym, jak wygląda statystyczny wzrost i waga u dzieci danej płci. Na poziomej skali należy odnaleźć wiek dziecka, a na pionowej wagę lub wzrost, a następnie wyznaczyć punkt w miejscu ich styczności (siatki centylowe podzielone są na kanały centylowe). Dzięki siatkom centylowym można porównać wzrost i wagę dziecka, a także sprawdzić, czy rozwój odbywa się harmonijnie. Uważa się, że najlepiej, jeśli wzrost i waga dziecka mieszczą się w tym samym lub sąsiednim kanale. Wyniki mieszczące się pomiędzy 3 a 97 centylem uznaje się za prawidłowe, jednak te, które znacznie wykraczają poza siatkę, zarówno wyższe, jak i niższe, należy konsultować z lekarzem, ponieważ mogą świadczyć o pewnych nieprawidłowościach rozwojowych. 

Przyczyny zaburzeń prawidłowego wzrostu dziecka

Prawidłowy wzrost dziecka to zarówno wzrost taki, jaki osiągnęła połowa populacji dzieci w tym samym wieku, jak i niższy lub wyższy, jednak mieszczący się w siatce centylowej. Może się jednak zdarzyć, że odczytane wartości znajdują się poniżej lub powyżej tych uwzględnionych w tabelach, a więc poza przyjętymi granicami dla danej populacji dzieci. Można wtedy przypuszczać, że prawidłowy wzrost dziecka został zaburzony, co powinno skłonić rodziców do konsultacji ze specjalistą. Lekarz pierwszego kontaktu najczęściej kieruje pacjenta do endokrynologa, celem wykonania pogłębionej diagnostyki. Trzeba koniecznie sprawdzić, co jest przyczyną niskiego wzrostu dziecka (jeśli wartości przez dłuższy czas są nieprawidłowe) lub co odpowiada za zahamowanie tempa wzrostu (jeśli dziecko spada gwałtownie z wyższego centyla na niższe). Kiedy prawidłowy wzrost dziecka jest zaburzony? Zazwyczaj uznaje się, że dziecko z niedoborem wzrostu to takie, którego wysokość odczytana na siatce centylowej znajduje się poniżej 3. centyla lub odchylenie od średniej wartości (średni wzrost dzieci w danej grupie wiekowej, odpowiednio dla chłopców i dziewczynek) wynosi 1,5 centyla. Wykrycie jakichkolwiek zaburzeń i nieprawidłowości wymaga bardzo częstych pomiarów wzrostu. Przyjmuje się, że przy zahamowaniu prawidłowego wzrostu dzieci starszych, wartości należy kontrolować nawet co 3 miesiące. Przyczyn zaburzeń wzrostu może być wiele, od źle zbilansowanej diety po poważne choroby, dlatego też problemu nie należy bagatelizować. Znalezienie przyczyny umożliwi leczenie i wspomoże prawidłowy wzrost dziecka

Oto przyczyny zaburzeń prawidłowego wzrostu dziecka:

  • zaburzenia uwarunkowane genetycznie: zespół Downa, Turnera, Williamsa, choroby układu kostno-chrzęstnego, jak dysplazje kostne;
  • zahamowanie wzrostu wewnątrzmacicznego,
  • niedożywienie,
  • problemy psychosocjalne,
  • choroby przewlekłe: celiakia, przewlekłe zapalenie jelit, zaburzenia metaboliczne, przewlekłe choroby nerek, płuc, wątroby, wrodzone wady serca, choroby wirusowe przewlekłe (HIV),
  • zaburzenia hormonalne, jak niedoczynność tarczycy, niedoczynność przysadki mózgowej, przedwczesne dojrzewanie, niewyrównana cukrzyca, zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej,
  • przewlekłe stosowanie pewnych leków: glikokortykosteroidów, steroidów.

Jak zdiagnozować zaburzenia prawidłowego wzrostu dziecka?

Aby zdiagnozować zaburzenia wzrostu dziecka, należy wykonać szereg badań. Ważny jest prawidłowo wykonany pomiar wzrostu i odniesienie go do wzrostu obojga rodziców. Za dziecko tzw. niskorosłe uważa się takie, którego wzrost jest niższy przynajmniej o dwa kanały centylowe, porównując z centylami wzrostu rodziców. Istotne jest również ocenianie tempa wzrostu, czyli obserwacja na przestrzeni pewnego odcinka czasu, np. dzieci do 3. roku życia rosną średnio około 7 cm na rok, zaś od 4. do 10. roku życia prawidłowy wzrost dziecka to około 5 cm w ciągu roku. Lekarz przeprowadzi również wywiad z rodzicami, obejmujący pytania o przebieg ciąży (choroby, leki, przebieg porodu, punkty w skali Apgar), a następnie okres noworodkowy i ewentualnie niemowlęcy. Ważne są również informacje na temat rozwoju rodziców i rodzeństwa dziecka. Badanie przedmiotowe mające określić, czy mamy do czynienia z zaburzeniem czy prawidłowym wzrostem dziecka uwzględnia sprawdzenie symetrii i budowy ciała, stan narządów płciowych zewnętrznych oraz sposób odżywiania dziecka. W pierwszej kolejności należy wykluczyć choroby pasożytnicze, przewlekłe choroby układu oddechowego i krążenia, zakażenia układu moczowego, zaburzenia wchłaniania jelitowego oraz niedokrwistość wynikającą z niedoborów. Kolejnym krokiem może być konsultacja endokrynologiczna. Warto pamiętać, że za kłopoty z prawidłowym wzrostem dziecka może pośrednio odpowiadać niedobór jodu, który prowadzi do niedoczynności tarczycy. 

O prawidłowy wzrost dziecka rodzice mogą zadbać, przede wszystkim obserwując swoje pociechy i przeprowadzając regularne kontrole nie tylko masy ciała, lecz także wzrostu. Każdy niepokojący sygnał powinni konsultować z lekarzem, ponieważ zaburzenia wzrostu mogą być pierwszym symptomem poważniejszych nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmu. Ogromne znaczenie dla prawidłowego wzrostu dziecka ma odpowiednio zbilansowana dieta, podaż witaminy D, a także suplementacja witaminami w późniejszym wieku dziecka (od 3. roku życia). Trzeba pamiętać, że braki witamin czy minerałów (niedobór żelaza u dzieci czy witamin z grupy B) w organizmie mogą prowadzić do różnych zaburzeń rozwojowych. Warto więc od najmłodszych lat uczyć najmłodszych, które pokarmy są wartościowe, a z których lepiej zrezygnować. Dieta bogata w niezbędne składniki odżywcze i odpowiednia dawka ruchu na pewno korzystnie wpłyną na prawidłowy wzrost dziecka.

Bibliografia:

  1. dr med. Jacek Belowski, Niedobór witaminy D, „endokrynologia.net”, [dostęp: 27 czerwca 2019], <http://www.endokrynologia.net/content/niedob%C3%B3r-witaminy-d>